Miesięcznik informatyków i menedżerów IT sektora publicznego

Karol Dowgiało

Standardy digitalizacji zasobów kultury

Sektor publiczny musi coraz skuteczniej reagować na aktualne potrzeby użytkownika. Spowodowało to, że digitalizacja na dobre wpisała się w ramy działania instytucji państwowych zajmujących się dobrami kultury.

Rys. B. Brosz
Rys. B. Brosz

Początków scentralizowanej digitalizacji w Polsce można doszukiwać się w inicjatywach podejmowanych przez organy Unii Europejskiej na początku XXI w. W 2003 r. zrodził się pomysł stworzenia europejskiego portalu archiwalnego, który miał udostępniać skany materiałów archiwalnych oraz informacje o archiwach Unii Europejskiej. Pomysł rozwijano dalej w 2005 r., co można powiązać ze skierowaniem listu przez prezydentów Francji, Niemiec, Polski, Włoch, Hiszpanii i Węgier do Komisji Europejskiej z propozycją utworzenia europejskiej biblioteki cyfrowej. W tym samym roku Komisja przyjęła inicjatywę „i2010: Europejskie Społeczeństwo Informacyjne w 2010 r.”, która zakładała rozwój europejskich przestrzeni informacyjnych i większe zaangażowanie obywateli w ramach społeczeństwa informacyjnego. Kolejny krok stanowiło opracowanie przez Komisję komunikatu o digitalizacji dziedzictwa kulturowego Unii oraz powstanie inicjatywy „i2010: Biblioteki Cyfrowe”. Jej następstwem było utworzenie Europejskiej Biblioteki Cyfrowej, która od stycznia 2007 r. przyjęła nazwę Europeana.

Zalecenia Komisji Europejskiej

Kluczowe dla powstania polityki digitalizacyjnej okazało się opublikowanie dokumentów „Zalecenie Komisji Europejskiej z dnia 24 sierpnia 2006 r. w sprawie digitalizacji i udostępnienia w Internecie dorobku kulturowego oraz w sprawie ochrony zasobów cyfrowych” oraz „Konkluzje Rady w sprawie digitalizacji i udostępniania w Internecie dorobku kulturowego oraz w sprawie ochrony zasobów cyfrowych”, które podkreśliły znaczenie digitalizacji i zachęcały, aby państwa członkowskie „ulepszyły strategie i bardziej precyzyjnie określiły cele krajowe w zakresie digitalizacji i ochrony zasobów cyfrowych”.

Inicjatywy digitalizacyjne, które były w tym czasie podejmowane w Polsce, nie miały jeszcze charakteru scentralizowanego, niemniej poszczególne instytucje gromadziły doświadczenie oraz budowały własne know-how. Punktem wyjścia dla centralizacji digitalizacji w Polsce były prace Zespołu ds. digitalizacji, który w 2008 r. przygotował dokument „Opracowanie standardów technicznych dla obiektów cyfrowych tworzonych przy digitalizacji dziedzictwa kulturowego”. Stanowił on pierwszy krok ku określeniu standardów digitalizacji, przede wszystkim w zakresie metadanych opisujących pliki cyfrowe.

Polityka państwa w sprawie digitalizacji

Kolejnym krokiem było powołanie w 2009 r. Centrów Kompetencji w zakresie digitalizacji dziedzictwa kulturowego, spełniających kilka zadań kluczowych dla realizacji polityki digitalizacyjnej państwa. Instytucje te przede wszystkim odpowiadają za koordynację działań digitalizacyjnych oraz edukację kadr instytucji kultury. Związana jest z tym odpowiedzialność za wypracowanie standardów digitalizacji dla poszczególnych rodzajów obiektów kultury oraz regularne wdrażanie zmian technologicznych do procesu digitalizacji oraz przechowywania danych. Centra również zarządzają zasobami cyfrowymi i udostępniają je – dotyczy to zarówno zasobów wytworzonych we własnych pracowniach digitalizacji, jak i przekazanych przez inne instytucje.

W Polsce działa pięć centrów, których zakres kompetencji odpowiada gromadzonym przez nich zasobom. Są to: Narodowe Archiwum Cyfrowe (odpowiada za digitalizację zasobów archiwalnych), Biblioteka Narodowa (zasoby biblioteczne), Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny (zasoby audiowizualne), Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów (zasoby muzealne) oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytki). Zastosowany podział w sposób logiczny uwzględnia różnorodność materiałów, a także znaczące różnice, jakie pojawiają się w procesie digitalizacji.

Digitalizacja mogła postępować za sprawą wsparcia finansowego ze strony władz państwowych. Przede wszystkim dzięki ogłoszonemu w 2010 r. programowi dotacyjnemu „Wieloletni Program Rządowy Kultura+” na lata 2011–2015. Składał się on z dwóch priorytetów: „Biblioteka+. Infrastruktura Bibliotek” oraz „Digitalizacja”, z czego budżet tego drugiego wynosił 120 mln zł. Z tej sumy 40 mln zł przeznaczono na finansowanie działalności powstałych w 2009 r. Centrów Kompetencji w zakresie digitalizacji dziedzictwa kulturowego. Finansowanie digitalizacji jest kontynuowane, czego przykładem jest Program Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Kultura Cyfrowa”, który np. w 2019 r. na zadania m.in. z zakresu digitalizacji przeznaczył przeszło 9 mln zł.

Wytyczne digitalizacji

Na przestrzeni lat Centra Kompetencji wypracowały szereg wytycznych i katalogów dobrych praktyk, które wykorzystywane są podczas codziennej pracy, a także stanowią wytyczne w programach dotacyjnych. Podstawową wytyczną dla digitalizacji materiałów bibliotecznych jest publikacja „Digitalizacja piśmiennictwa” opracowana i zredagowana przez Dariusza Paradowskiego, którą Biblioteka Narodowa opublikowała w 2010 r. – zarówno w wersji drukowanej, jak i elektronicznej (itwa.pl/f5).

Z uwagi na kompleksowe podejście do problematyki digitalizacji stanowiła wówczas podstawowe kompendium wiedzy o digitalizacji materiałów bibliotecznych oraz materiałów archiwalnych. Po 10 latach od jej wydania nadal stanowi źródło wytycznych dla digitalizacji materiałów bibliotecznych.

Aktualne standardy digitalizacji materiałów archiwalnych zostały wprowadzone w sieci archiwów państwowych za pośrednictwem „Zarządzenia nr 14 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 31 sierpnia 2015 r. w sprawie digitalizacji zasobu archiwalnego archiwów państwowych” (itwa.pl/f6). W 2018 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe przygotowało „Podręcznik digitalizatora” (itwa.pl/f7), który zawiera dodatkowe wskazówki i opis dobrych praktyk dla digitalizacji. W tym samym roku zaczął swoje prace zespół odpowiedzialny za przygotowanie projektu zarządzenia ws. digitalizacji zasobu archiwalnego w archiwach państwowych, powołany przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych. W związku z tym można przypuszczać, że w niedalekiej przyszłości wytyczne w tym zakresie ulegną zmianie.

[...]

Autor jest doktorem nauk humanistycznych, od blisko 10 lat związanym z archiwistyką. Obecnie pracownik Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Pełna treść artykułu jest dostępna w papierowym wydaniu pisma. Zapraszamy do składania zamówień na prenumeratę i numery archiwalne.
 
 

Polecamy

Biblioteka Informacja Publiczna

Specjalistyczne publikacje książkowe dla pracowników administracji publicznej

więcej