Miesięcznik informatyków i menedżerów IT sektora publicznego

Katarzyna Bielińska

Wirtualna biblioteka

Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa, uruchomiona przez Politechnikę Wrocławską, integruje cenne zbiory 22 instytucji kultury, bibliotek i uczelni z regionu. Chociaż jest jedną z najstarszych bibliotek cyfrowych w kraju, wciąż intensywnie się rozwija.

Korzystanie z wirtualnych zbiorów ułatwiają: przyjazny interfejs platformy DBC oraz przejrzysty podział zasobów na kolekcje i graficzne ich przedstawianie za pomocą miniatur.

Na platformie Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej (dbc.wroc.p) znajduje się obecnie 44 709 cyfrowych publikacji (stan na kwiecień 2019 r.). Są to nie tylko pozycje współczesne – tzw. publikacje born digital, udostępniane w plikach PDF (książki, skrypty, podręczniki, czasopisma, rozprawy doktorskie, materiały konferencyjne, artykuły), ale również wydawnictwa archiwalne, do których wygasły już prawa autorskie, udostępniane w plikach DjVu. W postaci cyfrowej udało się m.in. utrwalić i udostępnić XIX- i XX-wieczne czasopisma, monografie, prace doktorskie, albumy i inne zasoby pochodzące ze zbiorów dawnej Technische Hochschule Breslau – Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu. Dzięki temu możemy dziś prześledzić rozwój nauki, techniki i dorobku wydawniczego Dolnego Śląska, a zwłaszcza Wrocławia. – Na platformie znajdują się zdigitalizowane cenne rękopisy, starodruki pochodzące nawet z XII w., a także jeden z najbardziej wartościowych zabytków kultury polskiej – autograf Pana Tadeusza Adama Mickiewicza – podkreśla Anna Komperda, kierownik Działu Otwartej Nauki Centrum Wiedzy i Informacji Naukowo-Technicznej (dalej: CWINT) Politechniki Wrocławskiej.

Razem efektywniej

Odświeżona szata kolorystyczna, graficzne przedstawianie zbiorów i kolekcji za pomocą miniatur, responsywny interfejs, możliwość wyświetlania strony ze zwiększonym kontrastem dla osób z dysfunkcjami wzroku – to efekty zmian, jakie w ostatnim czasie przeszła platforma DBC. Jednak swoją działalność zaczęła ok. 15 lat temu, kiedy to na Politechnice Wrocławskiej ruszyły prace nad uruchomieniem wirtualnej biblioteki. W jej zasobach miały się znaleźć wszystkie rodzaje dokumentów bibliotecznych dostępnych w postaci elektronicznej: czasopisma, bazy danych, profesjonalne serwisy książkowe, zdigitalizowane zasoby własne ze zbiorów uczelni. Bezpośrednią inspiracją do podjęcia tych prac był kształtujący się wówczas i coraz prężniej działający ruch open access oraz założenie w 2002 r. pierwszej biblioteki cyfrowej w Polsce – Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej.

W 2004 r. została uruchomiona Biblioteka Cyfrowa Politechniki Wrocławskiej – jako druga w Polsce na platformie dLibra. Rok później zasoby biblioteki zostały przeniesione na serwer znajdujący się we Wrocławskim Centrum Sieciowo-Superkomputerowym. Z inicjatywy Politechniki Wrocławskiej i Zakładu Narodowego im. Ossolińskich uczelniana biblioteka cyfrowa przekształciła się w Dolnośląską Bibliotekę Cyfrową (dalej: DBC), integrującą zbiory naukowo-dydaktyczne, kulturalne i regionalne różnych instytucji na Dolnym Śląsku. 20 grudnia 2006 r. nastąpiło uroczyste podpisanie umowy dającej początek istnieniu Konsorcjum Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej, którego koordynatorem jest Politechnika Wrocławska. Najważniejszym powodem tej transformacji była chęć zapewnienia powszechnego i nieograniczonego dostępu do zasobów istotnych dla nauki, historii i kultury regionu.

Jak zauważają pracownicy Laboratorium Metod Digitalizacji i Multimediów CWINT, wiele bibliotek i instytucji kultury na terenie Dolnego Śląska posiada wartościowe zbiory, które dzięki Konsorcjum DBC mogą być prezentowane w jednym miejscu. Takie wspólne projekty regionalne są efektywniejsze i przynoszą większe korzyści niż jednostkowe inicjatywy. W 2006 r. do Konsorcjum DBC przystąpiło jedenaście wrocławskich instytucji (wśród nich m.in. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu oraz Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu). W ciągu kolejnej dekady platforma zbiorów cyfrowych wzbogaciła się o zasoby kolejnych 11 partnerów – instytucji kultury i bibliotek zarówno z Wrocławia, jak i z całego regionu.

dLibra wspiera

Zarządzanie zasobami DBC odbywa się za pomocą platformy dLibra. Jest to podstawowe narzędzie, jakim posługują się redaktorzy DBC. Za bezpieczne i stabilne utrzymanie serwisu WWW oraz przechowywanie danych odpowiada Wrocławskie Centrum Sieciowo-Superkomputerowe – ogólnouczelniana jednostka Politechniki Wrocławskiej, na serwerach której posadowiona jest dLibra. Wrocławskie Centrum Sieciowo-Superkomputerowe udostępnia na potrzeby projektu cztery szybkie serwery i dedykowane zasoby dyskowe – przestrzeń przechowywania cyfrowych danych o pojemności kilku petabajtów.

Digital Library Framework, czyli system stworzony i rozwijany przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe od 1996 r., jest pierwszym polskim systemem służącym do budowy bibliotek cyfrowych. Z najpopularniejszego obecnie oprogramowania do udostępniania cyfrowej postaci różnego rodzaju publikacji korzysta dzisiaj ok. 100 instytucji: bibliotek akademickich i publicznych, muzeów i archiwów. dLibra służy do przechowywania i udostępniania dokumentów cyfrowych w wielu formatach z funkcją pełnotekstowego przeszukiwania i filtrowania. Jest wyposażona w mechanizmy grupowania, aktualizacji i nadawania praw dla publikacji cyfrowych. Pracownicy Laboratorium Metod Digitalizacji i Multimediów CWINT podkreślają, że narzędzie to daje możliwość przeglądania zasobów przez użytkownika poprzez stronę WWW w oparciu o zdefiniowane wcześniej kolekcje lub specjalne listy, np. polecanych lub ostatnio dodanych publikacji. dLibra pozwala też na współpracę z innymi systemami – np. multiwyszukiwarkami zasobów cyfrowych, takimi jak Federacja Bibliotek Cyfrowych czy Europeana.

Cały system składa się z trzech części. Za pomocą aplikacji redaktora i administratora redaktorzy DBC mogą zarządzać zawartością biblioteki cyfrowej i samą biblioteką. Aplikacja redaktora pozwala np. dodawać nowe pozycje, zaś moduł administratora – zarządzać podziałem tematycznym biblioteki cyfrowej. Trzecim modułem oprogramowania jest aplikacja czytelnika umożliwiająca korzystanie z biblioteki cyfrowej poprzez stronę WWW, pozwalającą na wyszukiwanie publikacji (proste, złożone), przeglądanie ich, ściąganie plików i dającą możliwość kontaktu z pracownikami DBC. Taka struktura umożliwia wykonanie typowych zadań w ramach prowadzenia cyfrowej biblioteki: administrowanie treścią strony, umieszczanie plików wraz z metadanymi na serwerze oraz zarządzanie kolekcjami, słownikami atrybutów i użytkownikami biblioteki. Wymiana danych w systemie dLibra odbywa się z wykorzystaniem powszechnie uznanych standardów i protokołów, takich jak RSS, RDF, Dublin Core czy OAI-PMH.

Funkcjonalne narzędzie

Podczas prac koncepcyjnych nad architekturą systemu i jego funkcjami (np. podziałem zasobów na kolekcje, sposobem dołączania i publikacji zbiorów) autorzy projektu DBC przyjęli, że system ma przede wszystkim umożliwiać szybki (bez konieczności logowania), nieograniczony dostęp do zasobów – pełnych tekstów, z możliwością ich przeglądania online, a także pobierania materiałów i przeglądania ich offline. Pracownicy CWINT przyznają, że ważny był taki podział i prezentowanie zasobów, który umożliwiłby wyszukiwanie i dostęp do interesujących czytelnika materiałów. Tak powstał podział kolekcji uwzględniający specyfikę zbiorów poszczególnych instytucji współtworzących Konsorcjum DBC oraz dziedziny, których dotyczą materiały. Platforma została wyposażona w szereg mechanizmów umożliwiających przeszukiwanie materiałów (w tym ich treści – pełnotekstowo), a także indeksów (np. autorów, tytułów).

Ważnym elementem procesu wdrożeniowego były specjalistyczne szkolenia dla pracowników zajmujących się obsługą narzędzia. Były one prowadzone zarówno przez twórców oprogramowania dLibra, jak i przez pracowników Politechniki Wrocławskiej. Celem szkoleń zorganizowanych dla członków konsorcjum było zapoznanie się z zadaniami, organizacją i sposobem funkcjonowania DBC oraz procesem digitalizacji i przygotowaniem do udostępniania sieciowego dokumentów elektronicznych.

Wdrażanie projektu DBC, jak każdego dużego przedsięwzięcia informatycznego, miało również swoje trudniejsze momenty. Do największych wyzwań, z jakimi musieli zmierzyć się twórcy platformy, należało zapewnienie stabilnej i wydajnej infrastruktury technicznej pozwalającej na udostępnianie i utrzymanie obszernych zasobów w internecie, m.in. serwerów i dysków. Jeszcze innym wyzwaniem było odpowiednie wyposażenie pracowni digitalizacji, która umożliwiałaby skanowanie materiałów bibliotecznych, nadanie plikom odpowiednich formatów i długoterminową archiwizację dokumentów elektronicznych, czyli składowanie zdigitalizowanych zasobów (plików) na macierzach cyfrowych.

[...]

Autorka jest dziennikarką specjalizującą się w zagadnieniach IT.

Pełna treść artykułu jest dostępna w papierowym wydaniu pisma. Zapraszamy do składania zamówień na prenumeratę i numery archiwalne.
 
 

Polecamy

Biblioteka Informacja Publiczna

Specjalistyczne publikacje książkowe dla pracowników administracji publicznej

więcej